Kościół św. Jana

Lata 1357 - 1945


Kościół pod wezwaniem św. Jana poświęcony był obu Janom: i Chrzcicielowi, i Ewangeliście – jak to wynika ze starych przekazów i dokumentów. Najprawdopodobniej Janowi Chrzcicielowi poświęcona była część południowa kościoła, stąd jego rzeźba na bramie wejściowej, a Janowi Ewangeliście – strona północna. Pieczęć kościelna, napisy i obrazy na stallach gotyckich prezbiterium wskazują, iż kościół poświęcony był Janowi Chrzcicielowi, ale chorągiewka gotyckiej sygnaturki na skrzyżowaniu naw pokazuje postać Jana Ewangelisty. Od lat prowadzone są wśród historyków niekończące się polemiki na temat wezwania kościoła św. Jana w Gdańsku.


Kościół został założony około połowy XIV wieku, jako filia głównego parafialnego kościoła N.M.P., dla zaspokojenia potrzeb religijnych ludności dzielnicy zwanej „nova civitas” lub „dzielnica świętojańska”. Najprawdopodobniej jeszcze w 1357 r., w okolicy wieży lub zachodniej części korpusu dzisiejszej świątyni, położono kamień węgielny pod niewielką kaplicę. Jednakże już w latach 1360–1365 rozpoczęto – na miejscu zburzonych domów mieszczańskich od wschodu – budowę większego założenia kościelnego: w formie jednonawowej z prezbiterium i dwiema kaplicami lub transeptem, i w takim kształcie architektonicznym oddano do użytku.
Wkrótce, w roku 1382, rozpoczęto budowę korpusu zachodniego, ukończonego na początku XIV wieku w zarysie architektonicznym nawiązującym do dzisiejszego, ale bez wieży.
Kościół pierwotnie miał być założeniem bazylikowym, na wzór Mariackiego. Budowany etapami, nigdy jednak nie osiągnął tej formy – mury zewnętrzne i wewnętrzne filary doprowadzono do pewnej wysokości, a całość prowizorycznie przykryto stropem belkowym i dachem trójsiodłowym.

Przebudowa kościoła na prezbiterium halowe i transept w dzisiejszym kształcie architektonicznym rozpoczęła się  jeszcze przed rokiem 1415 zmianami w części wschodniej; następnie podwyższono korpus zachodni do wysokości, jaką możemy teraz podziwiać. Z tego okresu do dziś zachowały się zapisy fundacyjne i specjalne dary pieniężne. Kościół św. Jana stopniowo uniezależniał się od kościoła Mariackiego, co potwierdza otrzymany w 1450 r. własny zarząd kościelny. W tym samym czasie, tj. w I połowie XV wieku, rozpoczęto dobudowę wieży, doprowadzając ją do wysokości dwóch kondygnacji. Zakaz Zakonu Krzyżackiego wstrzymał prace w roku 1453.

Trzy lata póżniej w 1456 r. zamieszki politycznie przyniosły świątyni św. Jana pełną samodzielność – stał się kościołem parafialnym północnej części Głównego Miasta Gdańska. Zasięg parafii objął ulice Świętojańską, Straganiarską, Tobiasza oraz Targ Rybny i Groblę II, III, IV, od ul. Szerokiej aż do murów miejskich. Taki sam zasięg będzie miała późniejsza parafia ewangelicka, powołana w kościele św. Jana w 1559 r., po zwycięstwie reformacji w Gdańsku.

Powstają dalsze kondygnacje wieży kościoła oraz zwieńczenia ścian czołowych szczytami ceglanymi. We wnętrzu w latach 1463–1465 kończy się zakładanie sklepień.

Do kościoła historycznie przylegały przybudówki: duża zakrystia powstała równocześnie z prezbiterium a kaplica św. Ducha (zwana kaplicą Bożego Ciała albo kaplicą Spowiedzi) zbudowana została w drugiej połowie XV w. Pomieszczenie biblioteki fundacji Zachariasza Zappio, założenie symetryczne do kaplicy św. Ducha po stronie północnej transeptu, powstało w latach 1680–1690. Budowa dwóch bliźniaczych domków barokowych od południa prezbiterium, zwanych popularnie kamieniczkami (były przeznaczone dla sióstr gminnych i na mieszkanie kościelnego). W latach 60. XVII w. wykonana została brama prowadząca do zaułka od ul. Minogi. Na przełomie XVII i XVIII w. powstała kaplica grobowa, usytuowana przed nawą północną od zachodu, a w połowie XVIII w. dwie małe zakrystie: przy kaplicy św. Ducha oraz przy ścianie wschodniej od południa.

Uzupełniając historię kościoła należy wspomnieć, iż w 1543 r. na wieży umieszczony został zegar z jedną tarczą; w tym samym roku po pożarze odlano dla niego nową wskazówkę. Dzięki fundacji Zachariasza Zappio, stary zegar został odnowiony w 1669 r. i otrzymał wtedy cztery tarcze zegarowe. W 1739 r. zastąpiono go nowym, ten zaś w roku 1915 odrestaurowano i zaopatrzono w napęd elektryczny. Wieża otrzymała wówczas wyższy dach siodłowy ze ścięciem ku wschodowi i zachodowi, zakończony latarnią znaną z fotografii wykonanych przed rokiem 1945.

video tour